Nigdy nie będziesz mną

„Nigdy nie będziesz mną” to nie jest książka, którą przeczytałam i po prostu odłożyłam na półkę. Została ze mną. Najpierw jako złość, później jako smutek, a na końcu jako cała masa pytań, które wracają, kiedy patrzę na relacje rodziców z dziećmi. Nie jest to lekka powieść, mimo że czyta się ją bardzo szybko. W pewnym momencie wręcz za szybko, bo człowiek chce wiedzieć, czy ktoś w końcu zauważy, co dzieje się z Karoliną. Czy ktoś ją usłyszy. Czy ona sama dostanie przestrzeń, żeby powiedzieć: ja nie chcę tak żyć.

Julka wychowała się w domu, w którym ciepła było zdecydowanie za mało. Matka pracująca bez wytchnienia, ojciec z problemem alkoholowym, bieda, wstyd i poczucie, że jest się gorszą od innych. Bardzo dobrze zostało pokazane, jak takie dzieciństwo potrafi człowieka ustawić na całe życie. Julka nie chce powtórzyć historii własnych rodziców. Chce dać córce wszystko, czego sama nie miała. Dobre ubrania, edukację, możliwości, sukces, bezpieczeństwo. W jej głowie to brzmi jak miłość. Jak obietnica, że Karolina nie będzie musiała czuć tego, co ona kiedyś czuła. Tyle że właśnie tutaj zaczyna się największy dramat tej książki. Julka chce dla córki najlepiej, ale zupełnie nie zauważa, że „najlepiej” według niej nie musi oznaczać tego samego, co „dobrze” dla Karoliny. Dziewczynka ma być najładniejsza, najzdolniejsza, najmądrzejsza. Ma osiągać sukcesy. Ma spełniać oczekiwania. Ma nie zawieść. I nie ma znaczenia, czy sama tego chce, czy ma ochotę pobawić się z koleżankami, poleniuchować, popełnić błąd albo po prostu być dzieckiem.

Czytając o Karolinie, momentami miałam ochotę zamknąć książkę, bo było mi jej fizycznie szkoda. Ona nie dostaje dzieciństwa, tylko plan treningowy na idealne życie. Wszystko jest podporządkowane wynikom, przyszłości i ambicjom dorosłych. Brakuje zwykłej rozmowy, przytulenia bez powodu, zdania: jestem z ciebie dumna, nawet jeśli ci nie wyszło. Jest natomiast presja. Ciągła, duszna, czasem ubrana w pozory troski, ale nadal presja. I chyba najbardziej boli to, że Julka nie jest tu przedstawiona jako jednoznacznie zła kobieta. Łatwiej byłoby ją znienawidzić, gdyby była po prostu chłodna, okrutna i obojętna. Ona jednak ma swoje rany. Pamięta biedę, upokorzenia i brak miłości. Nosi w sobie ogromny lęk przed tym, że jej córka kiedyś poczuje się tak samo samotna i bezwartościowa jak ona. Tylko że próbując ochronić Karolinę przed swoim losem, tworzy dla niej inną wersję więzienia. I to jest naprawdę dobrze pokazane. Nie usprawiedliwiam Julki, absolutnie. Jej zachowanie momentami było dla mnie nie do przyjęcia. Ale dzięki temu, że autorka pozwala poznać jej dzieciństwo i myśli, można przynajmniej zrozumieć, skąd się to bierze. Nie zgodzić się. Nie wybaczyć. Ale zrozumieć mechanizm. Czasem ludzie najbardziej ranią właśnie tam, gdzie są przekonani, że dają komuś wszystko.

Anna M. Brengos porusza ważny temat, który wcale nie dotyczy tylko rodzin z problemami finansowymi albo domów, gdzie dzieje się jawna krzywda. Jest też przecież druga strona. Rodzice, którzy mają pieniądze, możliwości i wielkie plany dla dzieci, ale brakuje im czasu, cierpliwości oraz prawdziwego zainteresowania tym, kim ich dziecko jest. Można zasypać syna lub córkę prezentami, zajęciami dodatkowymi, najlepszymi ubraniami i szkołami, a jednocześnie zostawić ich bardzo samotnych. W książce mocno wybrzmiewa pytanie, po co właściwie decydujemy się na dzieci, jeśli później nie mamy dla nich miejsca w swoim życiu. Nie chodzi o to, żeby siedzieć przy dziecku dwadzieścia cztery godziny na dobę i rezygnować z siebie. Chodzi o obecność. O rozmowę. O wysłuchanie. O pozwolenie, żeby dziecko miało własne zdanie, nawet jeśli nam się ono nie podoba. Karolina nie potrzebowała idealnie zaplanowanej przyszłości. Ona potrzebowała rodziców, którzy widzą ją jako osobę, a nie jako projekt do zrealizowania.

Styl autorki jest prosty, ale przez to emocje trafiają jeszcze mocniej. Nie ma tu zbędnego nadęcia ani wielkich słów na każdej stronie. Są sceny, które mogłyby wydarzyć się w wielu domach. Czasem w łagodniejszej formie, czasem w tej najbardziej bolesnej. Właśnie ta zwyczajność zrobiła na mnie wrażenie. Bo przemoc nie zawsze musi oznaczać krzyk czy uderzenie. Czasem jest nią ciągłe kontrolowanie, porównywanie, wymaganie i odbieranie prawa do bycia sobą.

Nie powiem, że to książka idealna. Momentami pewne sytuacje są mocno emocjonalne, a niektóre reakcje bohaterów wydawały mi się odrobinę zbyt wyraziste. Ale może właśnie taka miała być ta historia. Niekomfortowa. Niewygodna. Taka, która nie pozwala czytelnikowi łatwo odwrócić wzroku.

„Nigdy nie będziesz mną” polecam nie tylko rodzicom. Warto, żeby przeczytały ją też osoby, które kiedyś były dziećmi żyjącymi pod presją spełniania cudzych oczekiwań. To opowieść o tym, jak łatwo przekazać dalej własne lęki i kompleksy. O miłości, która czasem gubi się w potrzebie kontroli. I o tym, że jeśli naprawdę kogoś kochamy, musimy dać mu także wolność. Nawet jeśli to oznacza, że nie spełni naszych marzeń.